Ders: Kriminoloji ve Kriptoloji

Öğretmen: Emine Derinkuyu / BAÜ Uzm. Lara Özer

Konu: Kromatografi Yöntemi ile Mürekkep Analizi

Sınıf: 4–5–6. Sınıf

Süre: 40 Dakika

Yaklaşım: UbD (Understanding by Design)

Ürün: Kromatografi Test Şeritleri ve Analiz Raporu

1. Aşama — İstenen Sonuçlar

Büyük Fikirler

• Karışımların ayrıştırılmasının suç çözmedeki kritik rolünü anlar.
• Kromatografinin, maddelerin çözünürlük ve hareket hızlarına dayalı bir yöntem olduğunu fark eder
• Görünüşte aynı olan iki siyah kalemin aslında çok farklı renklerden oluşabileceğini kavrar.

Kalıcı Anlamalar

Öğrenciler:

• Karışımların ayrıştırılmasının suç çözmedeki kritik rolünü anlar.
• Kromatografinin, maddelerin çözünürlük ve hareket hızlarına dayalı bir yöntem olduğunu fark eder.
• Görünüşte aynı olan iki siyah kalemin aslında çok farklı renklerden oluşabileceğini kavrar.

Temel Sorular

• Siyah bir kalem sadece siyah mıdır?
• Bir suç mahallinde bırakılan nottaki kalem, şüphelinin cebindeki kalemle aynı mı? Bunu nasıl kanıtlarız?
• Maddeleri birbirinden ayırmak bize hangi gizli bilgileri verir?

Bilgi

Kromatografi tanımı, çözücü (su/alkol), hareketli faz, renk ayrışması.

Beceri

Deney düzeneği kurar, renklerin yayılma hızını gözlemler, kromatogramları karşılaştırarak eşleştirme yapar.

2. Aşama — Kanıtlar

Performans Görevi

Öğrenciler, “Sahte Çek/Tehdit Mektubu” senaryosunda kullanılan kalemi bulmak için 3 farklı şüphelinin kaleminden alınan örnekleri kromatografi yöntemiyle test ederler. Elde ettikleri renk şeritlerini (kromatogramları) mektuptaki örnekle karşılaştırarak suçluyu tespit eden bir laboratuvar raporu sunarlar.

Değerlendirme Ölçütleri

• Deney düzeneğinin hassas kurulması (noktanın suya değmemesi).
• Renk ayrışmalarının doğru gözlemlenmesi ve kaydedilmesi.
• Kanıtlar ile şüpheliler arasında mantıklı bir bağ kurulması.

Ölçme Araçları

1. Süreç Odaklı Gözlem Formu (Rubrik): Öğretmen, deney sırasında grupları şu kriterlere göre gözlemler:

• Teknik Uygulama: Kağıdın suya daldırılma açısı ve mürekkep lekesinin suyla doğrudan temas etmemesine dikkat edildi mi?
• Gözlem Becerisi: Renklerin ayrışma anları ve oluşan farklı renk tonları dikkatle izlendi mi?
• İş Birliği: Grup üyeleri arasında görev paylaşımı (not tutan, deney yapan, zamanı yöneten) yapıldı mı?

2. Kromatogram Analiz ve Karşılaştırma Kartı: Öğrencilere deney sonunda şu soruların yer aldığı bir çalışma kağıdı verilir:

• “Olay yerindeki örnekte hangi renkleri gördünüz? (Örn: Morun yanında ince bir sarı hat)”
• “Hangi şüphelinin kalemi bu renk dizilimiyle tam olarak örtüşüyor?”
• “Sizce neden bazı kalemler suda hiç dağılmadı? (Kalıcı vs. su bazlı mürekkep sorgusu)”

3. “Dedektif Raporu” (Öz Değerlendirme): Öğrencinin kendi öğrenme sürecini değerlendirmesi için:

• “Bu deneyde beni en çok şaşırtan bulgu neydi?”
• “Eğer bir sonraki sefer farklı bir sıvı (alkol veya kolonya) kullansaydım sence sonuç nasıl değişirdi?”

4. Performans Kanıtı (Eşleştirme Testi): Tahtaya veya çalışma kağıdına 3 farklı “bitmiş kromatogram şeridi” ve 3 farklı “kalem markası” görseli konur. Öğrenciden renk yoğunluklarına göre doğru eşleştirmeyi yapması ve gerekçesini açıklaması
5. Aşama — Öğrenme Planı

Ders Akışı (40 dk)

•  Giriş (10 dk): Sınıfa “sahte” olduğu iddia edilen bir imza gösterilir. “İki kalem de siyah yazıyor, hangisinin gerçek olduğunu nasıl anlarız?” sorusuyla merak uyandırılır.
•  Keşfetme (15 dk): Suyun bir kağıt üzerinde ilerlerken renkleri nasıl sürüklediği gösterilir.

  Uygulama (40 dk):

• Her gruba kromatografi kağıdı (veya filtre kağıdı), su dolu kap ve 3 farklı marka siyah kalem verilir.
• Kağıtların alt kısmına kalemlerle işaret koyulur ve kağıtlar suya daldırılır.
• Renklerin ayrışması (mavi, mor, sarı gibi gizli renklerin çıkışı) izlenir.

  Kapanış (15 dk): Gruplar sonuçlarını karşılaştırır. “Aynı görünen maddelerin aslında farklı olduğu” üzerine tartışılır.

Farklılaştırma

•  Sınıflar İçin: Odak noktası sadece renklerin ayrışmasını “görmek” ve heyecan verici renk değişimlerini not etmektir. Sadece su çözücü olarak kullanılır.
•  Sınıflar İçin: Farklı çözücülerin (su vs. alkol) etkisi tartışılır. “Bazı kalemler neden suda dağılmaz?” (asetatlı kalemler) sorusu üzerinden kalıcı/geçici mürekkep ayrımı yapılır.
•  Sınıflar İçin: Daha teknik yaklaşılır. Renklerin kağıt üzerinde ilerleme mesafeleri (Rf değeri mantığı) basitçe ölçülür. Bilimsel raporlama dili (Gözlem, Yöntem, Sonuç) ön plana çıkarılır.

Beklenen Kazanımlar

• Bilimsel Yöntem Uygulama: Karışımların ayrıştırılmasında kullanılan kromatografi yönteminin çalışma prensibini kavrar ve bu yöntemi bir “kanıt doğrulama” aracı olarak kullanır.
• Analitik Sorgulama: Görünüşte özdeş olan maddelerin (mürekkeplerin) moleküler düzeyde farklı bileşenlerden oluşabileceğini deney yoluyla kanıtlar.
• Veri Temelli Çıkarım Yapma: Kromatogram üzerindeki renk sürüklenme hızlarını ve desenlerini karşılaştırarak, eldeki numune ile şüpheli örnekler arasında tutarlı eşleştirmeler yapar.
• Neden-Sonuç İlişkisi Kurma: Çözücü maddelerin (su, alkol vb.) farklı mürekkep türleri üzerindeki etkisini gözlemleyerek, çözünürlük kavramı ile maddelerin hareket hızı arasındaki ilişkiyi açıklar.
• Kriminolojik Bakış Açısı: Adli bilimlerde laboratuvar analizlerinin “somut delil” oluşturmadaki hayati önemini ve adaletin tecellisindeki rolünü fark eder.

Ev Görevi:

• Evdeki farklı siyah veya kahverengi keçeli kalemleri peçete üzerinde suyla test et.
• Analiz: En çok hangi renklerden oluşan kalem seni şaşırttı? Sonuçları sınıfa getir ve arkadaşlarınla karşılaştır.